Wordt sjamanisme nog steeds beoefend in Noord-Noorwegen?

maart 2010, Barbara Miller

Mijn onderzoek vond plaats in Finnmark, de meest noordelijke provincie van Noorwegen. Ik werkte met de Kust-samen in de Porsangerfjord.

De pre-christelijke religieuze wereld van de Sami omvatte o.a. een Arctisch sjamanistische traditie.

Er is mij vaak gevraagd, dat is, het is de meest gestelde vraag na een lezing: “Wordt Sami sjamanisme nog steeds beoefend?”. Een enkelvoudig ja of nee op deze vraag, is niet te geven. Mijn onderzoek laat zien dat iemand die zichzelf een Sami sjamaan noemt, mijns inziens eigenlijk geen vertegenwoordiger is van de sjamanistische tradities onder de Sami.

Er zijn onder de Sami in Finnmark wel dragers van oude tradities waarvan men zou kunnen zeggen dat zij een link, of zo je wilt, een voortzetting, zijn van oude vormen van Sami sjamanisme. Dit zijn de traditionale genezers. Maar let op, de benaming sjamaan wordt daarbij niet gebruikt.

Dat de man of vrouw die een genezer genoemd wordt, de Sami sjamanistische traditie meer vertegenwoordigt dan iemand de zichzelf een sjamaan noemt heeft gek genoeg alles te maken met het feit dat de genezer NIET sjamaan wordt genoemd. Vind u dat raar? Ik hoop dit vandaag uit te leggen.

Nu voor de verduidelijking wil ik de vraag “Wordt Sami sjamanisme nog steeds beoefend?” graag herformuleren. De vraag zou moeten zijn: “ Bestaat er nog iets van de oude Sami religie? Is deze totaal verdwenen of zijn daar nog sporen van terug te vinden in onze tegenwoordige tijd?”

“ Preciezer gezegd; is er sprake van een voortleven van oude kennis en praktijk in het huidige werk van Sami healers?”

Allereerst moeten we bepalen: wat is sjamanisme? Van oorsprong hoort de term sjamaan thuis bij de volken van Siberi?. In Europese talen wordt met het woord sjamaan een persoon aangeduid die binnen zijn of haar gemeenschap via een séance de rol heeft van healer, offerpriester, waarzegger. Deze persoon, de sjamaan die seances leidt roept daarbij de hulp in van helping spirits (of in het Nederlands hulpgeesten), uit de geestenwereld. Dat laatste, het inroepen van ‘hulpgeesten’ wordt sjamaniseren (het praktiseren van sjamanisme) genoemd.

Later kom ik hier op terug. Voor nu is het genoeg te concluderen dat sjamanisme een complex aan diverse rites en geloofselementen omvat rond de activiteiten van een sjamaan.

Sjamanisme op zich is dus geen religie. Sjamanisme functioneert als onderdeel van verschillende religieuze systemen. Iedere cultuur kent een eigen term, of meerdere termen, in hun eigen taal voor deze rol. Bijvoorbeeld: het Inuit woord voor sjamaan is angekok en de Sami spreken van een noaidi. Het werk en de uitvoering van het werk van een sjamaan verschilt aanzienlijk tussen culturen. En zelfs binnen één cultuur is er vaak sprake van regionale verschillen. Daarom zou het correcter zijn om te spreken van sjamanismen, meervoud, dan het gebruikelijke sjamanisme, enkelvoud.

Dan - wanneer je sjamanismen van over de hele wereld met elkaar vergelijkt, blijkt dat sjamanismen onder Arctische volken enkele opvallende gemeenschappelijke kenmerken hebben. Gemeenschappelijke kenmerken als het gebruik van een drum; het gedeelde inzicht dat vanuit de geestenwereld wordt besloten wie sjamaan wordt en wie niet; en de uiterst belangrijke gemeenschappelijke opvatting onder Inuit en Sami dat iemand NOOIT zichzelf een sjamaan zal noemen of dat anderen NOOIT met naam en toenaam zullen zeggen dat iemand een sjamaan is. Want zulke uitspraken zouden door Inuit en Sami als een uitdaging gezien worden om te tonen, te bewijzen zelfs, wie de sterkste sjamaan is.

De Historia Norvegiae, uit circa 1180 is de oudste tekst waarin een sjamanistische Sami seance beschreven wordt. Het kan verleidelijk zijn deze tekst te vergelijken met de huidige situatie in Noord-Noorwegen. Maar, ik wil u graag laten zien dat dit mijns inziens te kort door de bocht zou zijn. Daarom nu eerst iets over de rol van het Christendom onder de Sami.

In Scandinavische landen is men overwegend Luthers. De Sami werden in de 17^e en 18^e eeuw gekerstend. Tijdens de vroegste kerstening periode werd van de Sami vooral gevraagd Christelijke dogma’s te leren en kerkdiensten bij te wonen. Wanneer Sami ondertussen ook doorgingen hun drum te gebruiken en offerandes te brengen, werden ze volgens de Deens-Noorse wetgeving gestraft. Sami die weigerden hun oude geloof af te zweren overtraden de wet op blasfemie. In de ogen van de Christelijke wetshandhavers van die dagen beleden deze Sami afgods aanbidding en maleficium (het gebruik van magie om anderen schade te berokkenen). Deze 17^e eeuwse pogingen tot kerstening waren waarschijnlijk maar beperkt succesvol. Het heeft er alle schijn van dat de Sami naar buiten toe buigzaam en gehoorzaam de regels volgden, maar ondertussen in het geheim gewoon doorgingen hun eigen geloof te praktiseren.

Dan, in de eerste helft van de 18^e eeuw, wordt Thomas von Westen de belangrijkste missionaris van Finnmark. Von Westen had een andere aanpak van zijn missiewerk. Hij werd sterk beïnvloed door het pietisme, ontstaan als reactie op het excessieve formalisme en intellectuele christendom zoals eerder beschreven. Pietisme benadrukte informele, stichtelijke bijeenkomsten, bijbel studie, en het persoonlijk beleven en voelen van Gods aanwezigheid. Hun focus lag nadrukkelijk op iemands persoonlijke, individuele religieuze bewustwordingsproces, de bekerinservaring. In de loop van de geschiedenis hebben we meerdere keren gezien hoe piëtistische bewegingen de neiging in zich dragen om zichzelf buiten de reguliere kerktradities te plaatsen. Denkend aan deze neiging om (ook als kleine groep) buiten de kerk te opereren, zal het u niet verbazen welke mogelijkheden het pietisme Sami gaf. Een Sami groep kon eigen religieuze bijeenkomsten (vieringen) organiseren en was daarbij slechts in mindere mate afhankelijk van kerk rituelen en geweide priesters.

Verschillende piëtistische stromingen volgden elkaar op. De belangrijkste zou nog komen. Die van de zeer succesvolle dominee Laestadius in de 19^e eeuw. Na 1844 werd onder zijn leiding het ontwaken en het herboren worden (dus de beleving) binnen het christelijke geloof steeds belangrijker. Deze vorm van het christelijk geloof, de piëtistische stroming van het Laestadianisme sprak veel Sami aan. En net als bij eerdere piëtistische stromingen, werden locale gewoonten samen met idee?n die aansloten bij de Sami leefwereld opgenomen in het Laestadianisme.

En dan nu mijn onderzoek onder Kustsami healers.

Mijn onderzoek vond plaats langs de Porsanger Fjord, in de provincie Finnmark in noord Noorwegen. In totaal bestrijkt zij ongeveer 15 jaar. Mijn belangrijkste informant was een Kustsame healer die leefde van 1909 tot 2002. Haar naam is Nanna. Kustsame healing bevat/omvat overgedragen spirituele kennis. En het is deze overgedragen spirituele kennis, deze spirituele erfenis die in de ogen van de lokale bevolking een healer een healer maken. Nanna zei over deze overgedragen kennis, “Het kan gegeven worden”. Nanna legde niet uit wat “het” was. In de ogen van Nanna’s clienten was dit “het “ een speciale verbintenis met God. En in het geval van Nanna is God de Christelijke God, want Nanna was een beleidend Laestadiaan.

Er is sprake van een vergelijkbaar ideeen patroon tussen de overgedragen spirituele kennis van een healer en die van de Hemelsleutels binnen het Laestadianisme. De Laestadianisten baseren hun doctrine van de Hemelsleutels op de Bijbelteksten van Matheus 16 en 18 en Johannes 20. In deze Bijbelpassages wordt de macht horend bij de Sleutels - om te vergeven of vergiffenis te onthouden - gegeven aan Petrus. De Sleutels uit het hemelrijk binden of ontbinden. Een Laestadiaanse leken-dominee die ik interviewde legde dit als volgt uit: ”Wat is gebonden op aarde is gebonden in de hemel.”

Het in gebruik nemen van de ontbindende sleutel van de kerk is de directe toezegging van vergeving van zonden, God’s genade. In de Laestadianistische doctrine liggen de Hemelsleutels in handen van de Gemeente van Herborenen. En herboren betekent in deze, degenen die hun bekering ERVAREN hebben. Dit is zeer specifiek voor het Laestadianisme. Binnen de Lutherse kerk liggen de Hemelsleutels NIET in de handen van de Gemeente.

Dit is de scheidslijn waarbij, net als bij de eerdere piëtistische bewegingen, een leer religieuze autoriteit en handeling in handen legt van de lokale Gemeente. En, kijkend naar deze doctrine en het eerder genoemde gedachten goed rond het doorgeven van healing kennis zijn er een aantal parallellen te trekken. Zo zouden we kunnen stellen dat de Hemelsleutels een speciale verbintenis zijn met God, die doorgegeven kunnen worden door hen die haar reeds ontvangen hebben.

“Het kan gegeven worden” is dan de overdrachtsmethodiek voor zowel de Laestadianistische Hemelsleutels als een healers spirituele erfenis.

Daarnaast zijn zowel de Hemelsleutels als het werk van een healer gericht op binden en ontbinden. Ik zal dit hier eerst verder toelichten.

Het gebruik van Hemelsleutels is aan de Gemeente van Herborenen. De sleutels worden gebruikt volgens een patroon van bekentenis, berouw en het ontvangen van God’s genade, oftewel vergeving. Bij het gebruik van de Hemelsleutels wordt gekeken naar de aanwezigheid van de juiste verbindingen, waarbij de uiteindelijke enig juiste verbinding die met God is. Deze komt via een ervaring van herboren worden, die bij Kustsamen extatische trekken kan hebben. Er is regelmatig sprake van springen en dansen van blijdschap wanneer vergeving ontvangen wordt. Laestadianistische Kustsamen zeggen over dit proces “Het moet allemaal opgeruimd worden” .

We zien dus dat de beleving van de juiste verbintenis èn de term ‘opruimen”gebruikt worden in relatie tot een Laestadianische bijeenkomst waarbij sprake is van bekentenis en vergeving. De zelfde ervaringen van juiste verbindingen en ‘opruimen/ ‘ worden ook gebruikt binnen Sami healing.

Daarom nu terug naar de Sami healing traditie.

Onderdeel van de diagnose stelling door een healer is om vast te stellen welke verbindingen een client bij zich draagt. De kunde om de juiste verbinding leidend tot de juiste diagnose te maken ligt aan de wortel van Sami healing. En dit is ook dát wat de lokale bevolking verwacht van een healer. Nanna zag haar kunde om de juiste diagnose te stellen als onderdeel van een spirituele erfenis. Zij kreeg visioenen of ervoer in haar eigen lichaam de fysieke pijn van een client. Deze ervaringen vertelden haar veel over wat een client mankeerde. Daarbij stond het Nanna niet vrij haar gave naar eigen inzicht te benutten. De traditie schreef en schrijft bepaalde restricties voor. Een healer, zo zei Nanna, mag nooit claimen dat hij of zij iemand genezen heeft. Wie dat wel doet, verliest de gave. Dit stilte-voorschrift is naar mijn mening een structureel onderdeel van Sami healing. En een dergelijke gebod - ‘Er over spreken betekent het verliezen’ - duidt erop dat er sprake is van een verbintenis met God die afhankelijk is van het op juiste wijze respecteren van kosmologische wetten. Niet alleen Nanna zelf, ook haar clienten waren voorzichtig hoe ze er over spraken. Velen spraken zelfs helemaal niet over hun consultatie van Nanna.

De hier door mij getoonde continuiteit van pre-Christelijk Sami sjamanisme in de tegenwoordige healing traditie van Kustsami , omvat 1- overgedragen spirituele kennis met betrekking tot visioenen als hulpmiddel bij de diagnose , 2- zwijgplicht, en 3- een competitie element over wie de sterkste is tussen degenen die spiritueel begaafd zijn.

Een aanvullend belangrijk punt is de rol van de gemeenschap. Wat verwachten zij van een healer.

Afwezig binnen de hedendaagse Sami healing traditie zijn: de drum en de seance. En hier kom ik bij mijn eerste antwoord op de vraag “wordt Sami sjamanisme nog steeds beoefend?”

Er zijn in Noorwegen een aantal mensen die zichzelf sjamaan noemen binnen de Sami sjamanistische traditie. Ik voeg hier nadrukkelijk aan toe dat ze zichzelf niet noaidi noemen, de eigen Sami term. Ze gebruiken de meer algemene term sjamaan. Ze krijgen de nodige media- aandacht (kranten en TV), ze gebruiken de drum, beoefenen rituelen waarbij ze de vier windrichtingen en/of hun hulpgeesten uit de dierenwereld aanroepen. Iemand zonder achtergrond kennis zou daarom geneigd kunnen zijn de eerder genoemde vraag met ‘ja’ te beantwoorden, en wijzen naar deze zo genaamd sjamaan. Maar deze zelf-benoemde personen leven niet in Sami gemeenschappen. Zij leven in stedelijke gebieden als Oslo. En mijn mening dat ze NIET de Sami sjamanistische traditie vertegenwoordigen is gedeeltelijk ingegeven door het feit dat de Sami gemeenschappen in het noorden van Noorwegen hun werkwijze niet erkennen. Verder zijn ze zelf-benoemd, wat een directe overtreding is van de Sami zwijgplicht regel. De lokale Sami in Finnmark erkennen de drum niet als onderdeel van de Sami healing traditie, noch het ritueel richting de vier windstreken of enig andere openlijk optreden waarbij hulpgeesten worden aangeroepen. Volgens de lokale opvatting van Sami healing is deze verenigbaar met en aanvaardbaar binnen het christelijke geloof. Hoewel ik moet toevoegen dat dit niet overal en altijd het geval is. Bijvoorbeeld, wanneer een Noor huwt met een vrouw van Sami afkomst, zal de Noor niet toestaan dat zijn vrouw Nanna bezoekt. In de ogen van de Noren is Sami healing een heidens gebruik. Dit laat zien dat de Sami healing traditie verschillend ervaren wordt door mensen van binnen en van buiten de gemeenschap.

Voor de, laten we zeggen, stadse sjamaan geldt dat zijn werk in bepaald opzicht een her-uitvinding is met geleende aspecten. Het lijkt er op dat het bidden tot de vier windrichtingen, het aanroepen van hulpgeesten uit het dierenrijk, en zelfs het gebruik van de drum grotendeels geleend zijn van de Noordamerikaanse Indianen. En nu mijn punt. Deze zaken zijn inderdaad onderdeel van het sjamanisme zoals gedefinieerd door buitenstaanders c.q. Europeanen . Maar zoals uitgevoerd door deze stadse sjamanen resoneren ze niet met de Sami tradities zoals die vandaag de dag door Sami in Finnmark ervaren worden. Ik weet van een Sami vrouw uit Finnmark die niet zo lang geleden een stadse sjamaan in Oslo bezocht heeft. Ze kwam teleurgesteld naar huis en zei “maar dit heeft niets met onze cultuur te maken”.

Na het horen van mijn uitleg en mening, hoor ik graag de uwe – of zijn er eerst nog vragen?

Literatuur verantwoording:

Bäckman, Louise and Hultkrantz, Åke 1978 Studies in Lapp Shamanism. Almqvist and Wiksell, Stockholm.

Miller, Barbara Helen 2007 Connecting and Correcting - A Case Study of Sami Healers in Porsanger. CNWS Vol. 151, Leiden.

Rydving, Håkan 1993 The End of Drum Time – Religious Change among the Lule Saami, 1670s – 1740s. Acta Universitatis Upsaliensis, Historia Religionum 12, Uppsala.

Tolley, Clive 1994 “The Shamanic Séance in the Historia Norvegiae,” in: Shaman: Journal of the International Society for Shamanistic Research, Vol. 2, No. 2: 135-156.

Zorgdrager, Nellejet 1989 De Strijd der Rechtvaardigen, Kautokeino 1852. Proefschrift Utrecht

7 maart 2010

terug